“Bụi hạt nhân”: Khi Mỹ - Trung định hình chuẩn mực an ninh mới

Sau Chiến tranh Lạnh, trật tự an ninh toàn cầu chủ yếu dựa vào răn đe hạt nhân và các cơ chế kiểm soát vũ khí quốc tế. Nhưng hồ sơ uranium làm giàu của Iran cho thấy mô hình này đang bộc lộ nhiều giới hạn.
 

Từ đầu năm 2026, Tổng thống Mỹ Donald Trump liên tục dùng cụm từ “nuclear dust” để mô tả khoảng 440kg uranium làm giàu 60% của Iran bị chôn vùi sau các cuộc không kích của Mỹ vào cơ sở Isfahan năm 2025.

Theo International Atomic Energy Agency (IAEA), số vật liệu này thực chất được lưu trữ dưới dạng khí uranium hexafluoride (UF₆) trong các bình thép chuyên dụng, chứ không phải “bụi” theo nghĩa vật lý.

Trong phát biểu tại Nhà Trắng tháng 4/2026, ông Trump tuyên bố: “Chúng tôi đã biến chương trình đó thành bụi hạt nhân. Họ sẽ không thể sử dụng nó theo cách cũ nữa”.
 

Nhiều chuyên gia cho rằng phát biểu này phản ánh tư duy chiến lược mới của Washington: thay vì chỉ dựa vào các cam kết pháp lý, Mỹ muốn kiểm soát khả năng tiếp cận và tái sử dụng vật liệu chiến lược của đối phương.

Hình ảnh vệ tinh cho thấy thiệt hại tại cơ sở hạt nhân Isfahan sau không kích. (Nguồn: Maxar Technologies).
 

Từ răn đe quân sự sang kiểm soát cấu trúc
 

Trong báo cáo đầu năm 2026, IAEA cho biết Iran vẫn sở hữu năng lực công nghệ hạt nhân đáng kể dù nhiều cơ sở đã bị phá hủy hoặc hư hại sau các cuộc không kích.
 

Điều đó cho thấy giới hạn ngày càng rõ của mô hình không phổ biến hạt nhân truyền thống. Dù từng tham gia các cơ chế thanh sát quốc tế, Tehran vẫn tích lũy uranium làm giàu ở mức rất cao.
 

Theo giáo sư Joseph Nye, người đưa ra khái niệm “quyền lực mềm”, cạnh tranh quốc tế hiện nay đang chuyển sang khả năng “kiểm soát các mạng lưới phụ thuộc lẫn nhau”.
 

Trong cuộc phỏng vấn với Financial Times đầu năm 2026, ông Nye nhận định: “Quyền lực thế kỷ XXI không chỉ là ai có nhiều vũ khí hơn, mà là ai kiểm soát được những cấu trúc mà các quốc gia khác phải phụ thuộc vào”.
 

Điều này phản ánh rõ trong hồ sơ Iran. Washington hiện không chỉ muốn phá hủy cơ sở hạt nhân, mà còn tìm cách khiến Tehran mất khả năng tiếp cận, phục hồi và tái sử dụng vật liệu chiến lược.
 

Cơ sở hạt nhân ngầm Fordo ở Iran trước các cuộc tấn công của Mỹ. (Nguồn: Maxar Technologies).

Tuy nhiên, mô hình này cũng có nhiều giới hạn. Các chuyên gia của Carnegie Endowment for International Peace cho rằng việc kiểm soát vật liệu không đồng nghĩa với kiểm soát được năng lực hạt nhân lâu dài của Iran.
 

“Tri thức khoa học và đội ngũ kỹ thuật của Iran vẫn tồn tại. Một chương trình hạt nhân có thể bị trì hoãn, nhưng rất khó bị xóa bỏ hoàn toàn”, chuyên gia Kelsey Davenport thuộc Hiệp hội Kiểm soát Vũ khí Mỹ nhận định trong cuộc trao đổi với Arms Control Association.
 

Trung Quốc và vai trò người gác cổng
 

Điểm đáng chú ý nhất trong hồ sơ “bụi hạt nhân” là vai trò trung tâm của Trung Quốc. Trong nhiều năm qua, Bắc Kinh đã trở thành đối tác thương mại lớn nhất của Iran, đặc biệt khi Tehran chịu các lệnh trừng phạt từ phương Tây. Vì vậy, Mỹ gần như không thể xử lý hoàn toàn hồ sơ uranium của Iran nếu thiếu vai trò trung gian của Trung Quốc.
 

Trong chuyến thăm Bắc Kinh tháng 5/2026, ông Trump tuyên bố Mỹ và Trung Quốc có “đồng thuận chiến lược” về việc Iran không được sở hữu vũ khí hạt nhân và Eo biển Hormuz cần được duy trì thông suốt.
 

Tuy nhiên, Bộ Ngoại giao Trung Quốc tránh xác nhận công khai các nội dung này, thay vào đó chỉ nhấn mạnh “đối thoại” và “ổn định khu vực”.

Theo nhà nghiên cứu Yun Sun, đây là cách Bắc Kinh duy trì không gian mặc cả chiến lược với Washington.
 

Trong bài phân tích trên Stimson Center, bà Yun Sun cho rằng: “Trung Quốc không muốn bị xem là đứng hoàn toàn về phía Mỹ trong hồ sơ Iran, nhưng cũng không muốn để khủng hoảng vượt khỏi tầm kiểm soát”.

Điều này giúp Bắc Kinh giữ vai trò trung tâm trong cấu trúc an ninh mới đang hình thành: một bên không trực tiếp tham chiến nhưng có khả năng quyết định mức độ hợp tác chính trị của Tehran với Washington.

Tàu chở dầu đi qua Eo biển Hormuz, tuyến hàng hải chiến lược của thế giới. (Nguồn: Bloomberg).
 

Quyền lực mới của các siêu cường
 

Hồ sơ “bụi hạt nhân” cho thấy trật tự quốc tế đang bước vào một giai đoạn chuyển tiếp quan trọng. Nếu trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, sức mạnh được đo bằng khả năng hủy diệt đối phương, thì hiện nay quyền lực ngày càng gắn với năng lực kiểm soát công nghệ, chuỗi cung ứng, dữ liệu và vật liệu chiến lược.
 

Theo nghĩa đó, Mỹ vẫn là cường quốc quân sự số một thế giới, nhưng để kiểm soát hậu quả chiến lược sau các cuộc không kích, Washington cần tới ảnh hưởng chính trị của Bắc Kinh đối với Tehran.
 

Ngược lại, Trung Quốc có thể sử dụng chính vai trò trung gian này như một công cụ mặc cả trong các hồ sơ lớn khác như thương mại, công nghệ hay vấn đề Đài Loan.
 

Điều đang hình thành không đơn thuần là một cuộc khủng hoảng hạt nhân, mà là một chuẩn mực an ninh mới: nơi quyền lực không còn chỉ nằm ở khả năng phá hủy hệ thống của đối phương, mà ở quyền quyết định ai được kết nối với hệ thống toàn cầu và trong điều kiện nào.