Phía sau cái bẫy "Lãi suất 0%": Giới trẻ và vòng xoáy nợ nần mang tên "Mua trước, trả sau"

Nợ chồng nợ - khi ai cũng có thể vay tiền chỉ với vài cú chạm 

Mua trước trả sau (Buy now, Pay later - BNPL) là một hình thức thanh toán linh hoạt, cho phép bạn mua hàng ngay lập tức và trả tiền theo từng kỳ hạn trong tương lai. Thay vì phải thanh toán toàn bộ số tiền một lần, bạn có thể chia nhỏ khoản thanh toán

Theo báo cáo của Research and Markets, thị trường mua trước trả sau tại Việt Nam đang phát triển nhanh chóng, với tốc độ tăng trưởng trung bình hàng năm là 29,2% trong giai đoạn 2024-2029. Dự báo đến năm 2029, quy mô thị trường này sẽ đạt 6,89 tỷ USD. Qua đó, cho thấy, hình thức mua trước, thanh toán sau đã và đang có tiềm năng phát triển rất lớn và sẽ tiếp tục định hình lại hành vi tiêu dùng của người Việt.

Từng hào hứng với ví trả sau vì có thể mua sắm ngay mà không cần chờ tiền sinh hoạt phí, Lê Tống Phương Nhi (20 tuổi, sinh viên tại Hà Nội) giờ đây lại rơi vào trạng thái hoang mang.

"Lúc đầu thấy tiện vì khoản thanh toán được chia nhỏ, mỗi tháng chỉ trả vài trăm nghìn nên tôi cứ vô tư chốt đơn quần áo, mỹ phẩm. Đến khi ứng dụng báo dư nợ kỳ này lên tới gần 3 triệu đồng – hơn một nửa tiền sinh hoạt cả tháng – tôi mới tá hỏa", Nhi kể.

Việc mua lặt vặt nhiều lần khiến cô sinh viên không nhớ nổi mình đang gánh bao nhiêu khoản trả góp cùng lúc. "Lúc mua thì vui, nhưng giờ cứ gần đến ngày chốt sao kê là tôi lại mất ngủ. Mấy tháng nay tôi phải bớt xén tiền ăn uống, hủy các buổi đi chơi để đắp vào số nợ vẫn còn dở dang", Nhi thở dài.

Không riêng Nhi, hàng trăm nghìn người trẻ khác cũng đang rơi vào tình trạng tương tự. Theo số liệu từ Báo cáo Nâng cao sức khỏe tài chính của Người Việt cho thấy, có tới 40% người mang khoản vay hoặc dư nợ thẻ tín dụng trong một năm qua đang chật vật với việc trả nợ. Cụ thể hơn ở nhóm người trẻ, khảo sát trực tuyến của Vietnam Finance chỉ ra sự thâm nhập sâu rộng của dịch vụ "mua trước, trả sau": 90% biết đến tiện ích này, 74% đã hoặc đang sử dụng, và đáng báo động là 35% trong số đó từng trễ hạn thanh toán. Hệ quả là không ít bạn trẻ bị cuốn vào vòng luẩn quẩn "vay mới đắp nợ cũ", khiến tình hình tài chính cá nhân ngày càng phức tạp.

Thực tế, nhiều công ty tài chính đang áp dụng mức phí trả chậm 3 - 5%/tháng, phí chuyển đổi trả góp 2 - 5%/tháng, đi kèm vô số phí quản lý và phạt vi phạm. Sự chủ quan, phớt lờ các điều khoản về lãi suất và phí phạt đã vô tình biến những khoản chi tiêu nhỏ ban đầu thành gánh nặng tài chính dai dẳng. 

Lý giải vòng xoáy “mua trước - trả sau” này, chuyên gia hoạch định tài chính Douglas Boneparth – người sáng lập công ty Bone Fide Wealth – viết trên LinkedIn. “Chương trình mua trước, trả sau là một cú lừa . Chúng khuyến khích tiêu dùng quá đà, hủy hoại tín dụng, đẩy người dùng vào nợ nần và nhắm đến những người dễ bị tổn thương tài chính nhất. Xã hội sẽ tốt đẹp hơn nếu không có chúng”. Tuy vậy, chính Boneparth cũng thừa nhận rằng nếu dùng đúng cách, dịch vụ BNPL có thể rất hữu ích. “Tôi đã hơi châm biếm thái quá trong bài viết đó”, ông nói. “Nguyên tắc cốt lõi ở đây là: tín dụng là một công cụ. Nếu bạn sử dụng với sự hiểu biết, kỷ luật và kiểm soát tình hình tài chính cá nhân, nó có thể rất hiệu quả”.

Không phải ai cũng sập bẫy: Nợ trong tầm kiểm soát là động lực. 

Thực tế cho thấy, không phải ai cũng coi nợ là tiêu cực. Với nhiều người trẻ, “mua trước, trả sau” là cách để họ xoay chuyển dòng tiền linh hoạt hơn - nâng cao chất lượng cuộc sống mà không phải chờ đợi quá lâu. 

“Mình còn trẻ, kiếm được bao nhiêu thì hưởng thụ một chút cũng có gì quá đáng đâu?” – Hoàng Nam (27 tuổi, nhân viên kinh doanh tại Hà Nội) nói. Hiện anh đang trả góp điện thoại, xe máy và một số khoản mua sắm cá nhân, tổng cộng gần 8 triệu đồng mỗi tháng. “Nếu đợi đến lúc có đủ tiền mới mua thì chắc chẳng biết bao giờ mới có. Cứ chia nhỏ ra trả hàng tháng, mình vẫn cân đối được, mà lại có thứ mình cần dùng ngay.” 

Nhìn từ lăng kính vĩ mô, không thể phủ nhận "mua trước, trả sau" (BNPL) là một xung lực tích cực đối với nền kinh tế. Trong bối cảnh thị trường đang nỗ lực phục hồi, công cụ tài chính này đóng vai trò như một đòn bẩy kích cầu tiêu dùng vô cùng mạnh mẽ. Bằng cách tháo gỡ rào cản chi phí trước mắt, BNPL trực tiếp gia tăng sức mua của người dân, giúp các doanh nghiệp bán lẻ giải phóng hàng hóa, đẩy mạnh doanh thu và duy trì dòng tiền luân chuyển liên tục. Sự cộng sinh giữa các nền tảng thương mại điện tử và dịch vụ trả góp ngắn hạn đã tạo ra một hệ sinh thái thanh toán không tiền mặt sôi động, đóng góp đáng kể vào đà tăng trưởng chung của nền kinh tế số.

Tuy nhiên, sự khởi sắc của thị trường vĩ mô không đồng nghĩa với việc "sức khỏe" tài chính của mọi cá nhân đều được an toàn. BNPL giống như con dao hai lưỡi: nó giúp bạn đạt được mục tiêu nhanh hơn, nhưng đòi hỏi người sử dụng phải có kỹ năng vững vàng và sự tỉnh táo. Lỗi không nằm ở dịch vụ, mà nằm ở khoảng trống kỹ năng của người dùng. Để đòn bẩy kinh tế không biến thành "cái bẫy" nợ nần, chúng ta cần những giải pháp căn cơ từ gốc rễ:

1. Trang bị kiến thức về tài chính cá nhân

2. Đọc kỹ các điều khoản trước khi sử dụng dịch vụ BNPL

3. Không dùng hơn 30% thu nhập hàng tháng cho các khoản nợ. 

Vì cốt lõi thật sự của “tự do tài chính” không đến từ việc có nhiều tiền, mà từ khả năng làm chủ đồng tiền của chính mình.

BNPL thực chất là hành vi "ứng trước tương lai". Tiện lợi ngày hôm nay nhưng phải trả giá bằng tự do tài chính ngày mai, đó là minh chứng rõ nét cho tính hai mặt của nền kinh tế số. Đứng trước những lời mời chào hấp dẫn “sở hữu ngay, trả sau, đừng lo về giá” thế hệ trẻ buộc phải trở thành những người tiêu dùng thông minh và kỷ luật. Người trẻ cần học cách quản lý tài chính cá nhân, phân biệt rõ giữa “Nhu cầu thiết yếu và “Ham muốn nhất thời” trước khi đặt ngón tay vào nút thanh toán trả sau. Không ai bảo vệ được điểm tín dụng của bạn, ngoài chính bạn.

Lê Hà Giang